Zakres 3 (Scope 3) to pośrednie emisje gazów cieplarnianych w łańcuchu wartości firmy – od zakupionych surowców, przez transport i odpady, po użytkowanie i utylizację sprzedanych produktów. GHG Protocol dzieli go na 15 kategorii: 8 po stronie dostaw (upstream) i 7 po stronie odbiorców (downstream). U większości firm produkcyjnych zakres 3 stanowi największą część śladu węglowego.
- 15 kategorii: 1–8 to upstream (dostawy), 9–15 to downstream (sprzedaż i użytkowanie).
- Nie trzeba liczyć wszystkich – liczy się kategorie istotne dla firmy i uzasadnia pominięcie pozostałych.
- Metody: ilościowa (tony, km, kWh), wydatkowa (złotówki) lub dane od dostawców.
- Klienci coraz częściej pytają o zakres 3, bo to ich zakres 3 – Twoje emisje są częścią ich śladu.
15 kategorii zakresu 3 – tabela z przykładami
| Kategoria | Co obejmuje | Uwagi |
|---|---|---|
| 1. Zakupione towary i usługi | surowce, komponenty, materiały, usługi zewnętrzne | zwykle największa kategoria u producentów i handlu |
| 2. Dobra kapitałowe | maszyny, budynki, pojazdy, sprzęt IT kupione w danym roku | emisje liczone w roku zakupu |
| 3. Paliwa i energia (poza zakresem 1 i 2) | wydobycie i transport paliw, straty przesyłowe energii | liczona z tych samych danych co zakres 1 i 2 |
| 4. Transport i dystrybucja – na wejściu | dostawy do firmy, transport opłacany przez firmę | dane od spedytorów: tony × km |
| 5. Odpady z działalności | unieszkodliwianie i recykling odpadów | dane z ewidencji BDO |
| 6. Podróże służbowe | loty, pociągi, hotele, auta wynajęte | z rozliczeń delegacji |
| 7. Dojazdy pracowników | codzienne dojazdy do pracy, praca zdalna | z ankiety wśród pracowników |
| 8. Aktywa dzierżawione – na wejściu | wynajmowane biura, magazyny, maszyny (jeśli nie w zakresie 1 i 2) | zależy od przyjętych granic |
| 9. Transport i dystrybucja – na wyjściu | transport do klientów nieopłacany przez firmę | szacowany na podstawie wolumenów i tras |
| 10. Przetwarzanie sprzedanych produktów | dalsza obróbka półproduktów przez klientów | dotyczy producentów komponentów |
| 11. Użytkowanie sprzedanych produktów | energia zużywana przez produkty u klientów | kluczowa np. dla urządzeń elektrycznych i oświetlenia |
| 12. Koniec życia sprzedanych produktów | utylizacja i recykling produktów po zużyciu | na podstawie materiałów w produkcie |
| 13. Aktywa dzierżawione – na wyjściu | nieruchomości i sprzęt wynajmowane innym | dla firm wynajmujących aktywa |
| 14. Franczyzy | działalność franczyzobiorców | dla franczyzodawców |
| 15. Inwestycje | emisje spółek, w które firma inwestuje | głównie instytucje finansowe i holdingi |
Jak wybrać istotne kategorie zakresu 3?
- Wielkość – czy kategoria może dawać dużą część emisji (np. zakupione materiały u producenta)?
- Oczekiwania klientów – o które kategorie pytają klienci i banki?
- Wpływ – czy firma może realnie zmniejszyć te emisje (np. zmiana dostawcy, transportu)?
- Dostępność danych – czy da się zebrać wiarygodne dane teraz, czy dopiero w kolejnym roku?
Wybór i uzasadnienie warto opisać w metodyce obliczeń. Dzięki temu raport jest powtarzalny, a pytanie audytora lub klienta „dlaczego nie liczycie kategorii 11?” ma gotową odpowiedź.
Metody liczenia zakresu 3
| Metoda | Na czym polega | Kiedy stosować |
|---|---|---|
| Ilościowa (activity-based) | tony, km, kWh × wskaźnik emisji | gdy masz dane ilościowe – najdokładniejsza |
| Wydatkowa (spend-based) | wartość zakupów w zł × wskaźnik na jednostkę wydatku | na start, przy wielu drobnych zakupach |
| Dane od dostawców | ślad węglowy produktu (PCF) lub emisje dostawcy | dla kluczowych dostawców – najlepsza jakość |
W praktyce łączy się metody: kluczowe zakupy liczy się ilościowo lub z danych dostawców, resztę – wydatkowo. Z roku na rok udział danych ilościowych powinien rosnąć.
Jak usprawnić zbieranie danych do zakresu 3
- import zestawień zakupów, transportu i odpadów z Excela lub systemu ERP zamiast ręcznego przepisywania,
- ankieta online dla pracowników o dojazdach (kategoria 7),
- własne wskaźniki od kluczowych dostawców,
- role w systemie: zakupy, logistyka i HR wpisują tylko swoje dane.
Cały proces liczenia – od granic organizacji po raport – opisujemy w artykule Jak obliczyć ślad węglowy firmy krok po kroku.
Najczęstsze pytania
Co to jest zakres 3 (Scope 3)?
To pośrednie emisje gazów cieplarnianych w łańcuchu wartości firmy, które nie są ujęte w zakresie 1 (emisje własne) ani 2 (zakupiona energia) – m.in. z zakupów, transportu, odpadów, podróży i użytkowania sprzedanych produktów.
Ile jest kategorii zakresu 3?
GHG Protocol wyróżnia 15 kategorii: 8 po stronie dostaw (upstream) i 7 po stronie odbiorców (downstream).
Czy trzeba liczyć wszystkie 15 kategorii?
Nie. Liczy się kategorie istotne dla firmy, a pominięcie pozostałych uzasadnia w metodyce. Część kategorii, np. franczyzy czy inwestycje, w wielu firmach w ogóle nie występuje.
Która kategoria zakresu 3 jest zwykle największa?
U producentów i firm handlowych najczęściej kategoria 1 – zakupione towary i usługi. U producentów urządzeń zużywających energię dużą część może stanowić kategoria 11 – użytkowanie sprzedanych produktów.
Czy zakres 3 jest obowiązkowy?
Dla firm objętych CSRD – tak, w zakresie wynikającym ze standardów ESRS. Mniejszym firmom zakres 3 nie jest narzucany przepisami, ale coraz częściej wymagają go klienci.
Stan prawny i informacje: październik 2026 r. Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej – w sprawie obowiązków konkretnej firmy skonsultuj się ze specjalistą.
